Knus nestel ik me in een hoekje van de bank, met een handdoekje onder mijn voeten, om een geheim damesritueel van me uit te voeren. Nou ja, geheim, het is geheim omdat weinig mensen ze ooit zien. Die roodgelakte teennageltjes van me. Op de nagels van mijn handen draag ik eigenlijk geen nagellak meer, maar het rood kleuren van mijn teennagels geeft me een vrolijk, vrouwelijk gevoel, wanneer ik uit bed stap of onder de douche sta, of gewoon door het huis slof.
Grappig genoeg ben ik niet de enige. Toen ik dit kleine 'rode nageltjes ritueel' aan vriendinnen vertelde, bleken zij dit ook te doen, met precies hetzelfde gevoel. De rode teennageltjes, onze stiekeme bondgenoten, zeiden tegen ons 'jullie zijn vrouwen, en nog steeds meisjes in je hart, en dat mag. Wees er trots op!’ Bij Loes zag ik ze in de sauna, en in Maastricht haalden Laura en ik onze voetjes uit de slippertjes om een fotootje te maken van onze roodgekleurde nageltjes. Trots als twee vriendinnetjes met een eigen geheim. Want ja, er zit een kleurtje op, maar net zoals bij wellicht het Communisme (als extreem voorbeeld), heeft de rode kleur voor ons een eigen betekenis. Een geheime betekenis.
Hoe contrasterend is het dan om een boek als 'Lolita lezen in Teheran' te lezen. Zoals jullie wellicht weten, koop ik, en ook mijn vriend, graag een boek (hij een magazine) als er een lange treinreis aan zit te komen. Het perfecte excuus voor een nieuw boek. De titel van het boek trok mijn aandacht. De gedachte dat ergens in Iran een aantal Perzische, hoogopgeleide moslima’s stiekem een 'verboden boek' als Lolita lazen, maakte me nieuwgierig. Een vriendin van mij komt uit Iran, ze heeft moeten vluchten voor de politieke situatie daar en de houding tegenover vrouwen en vrijheid van meningsuiting. Ze heeft veel leed moeten doorstaan voordat ze haar leven in Nederland op heeft kunnen bouwen. Mede door haar verhaal is mijn interesse in het land gegroeid. Daarnaast gaat mijn hart al gauw uit naar situaties waar vrouwenrechten in het geding komen en Middeleeuwse praktijken nog hoogtij vieren. Daar wìl ik dan ook onmiddelijk meer van weten.
Toch was ik niet voorbereid op de inhoud van het boek. De radeloosheid, het contrast van een regime dat verbied en voorschrijft. Hoe het dragen van een hoofddoek van een trots en eerzaam teken van devotie veranderd is in een soort uniform, en conformistisch symbool. Azar Nafisi, de schrijfster, vertelt hoe ze op een gegeven moment ontslag nam bij de Universiteit in Teheran, waar ze literatuurstudie onderwees. Een klein groepje dames kwam bij haar thuis verder studeren, zo ontstond er een geheime boekenclub. Ze beschrijft hoe de dames hun donkere, bruine gewaden uitdoen, hun hoofddoek losknopen en de zwarte, enorme jas uittrekken die ze eroverheen dienen te dragen. Onder al die grauwigheid dragen de vrouwen pastelkleuren, gele bloezen, en sieraden. Het is net alsof er bloemen ontluiken uit de aarde.
Let wel dat dit in Iran streng verboden was (de huidige situatie ken ik niet,) in ieder geval buitenshuis. Je diende je als vrouw in de voorbeschreven outfit vertonen, en alleen met een mannelijke echtgenoot of familie op straat te vertoeven. Patrouilles scanden de straten, elk moment kon een vrouw aangehouden worden om te vertellen wie ze was en met wie ze was. Ze beschrijft hoe sommige van de dames kanten handschoentjes dragen, om hun rode vingernagels te verbergen. Een plukje haar buiten de hoofddoek om werd als provocerend gezien. Kletsen of giegelen met heren was verboden. Hand in hand lopen was verboden. Het hele gevoel van verliefdheid werd afgekeurd. Een verbod op menselijkheid, op vrouwelijkheid, lijkt het wel. Gevangenschap in een totallitair regime. De kleuren van hun nagels en kleren, de lengte van hun haar, het werden symbolen voor vrijheid.
Ook de verboden lectuur die ze lezen, intrigeert de dames enorm, en het lezen ervan maakt hun leed dragelijker. Het worden bondgenoten in een tijd van onderdrukking. Het boek Lolita, van Vladimir Nabocov, heeft mij nooit aangesproken om het provocerende verhaal (oude man verleidt en manipuleert een jong meisje van een jaar of twaalf, voor zijn eigen lusten), maar toch blijkt het gruwelijke verhaal een diepere boodschap te hebben. Het lezen over onvrijheden en de redenen daarachter doen de dames nadenken over hun situatie, ze proberen een reden te vinden voor de situatie waar ze in zitten en zoeken naar een manier om daarmee om te gaan. En wanneer dat mogelijk is, eruit te vluchten. Ze lezen 'The Great Gatsby' (een boek wat ik nooit uitgekregen heb), Jane Austen (één van mijn favorieten), Hemingway, James, Gold, Fitzgerald. Alle klassiekers lezen ze gretig uit. Terwijl de helft van de Nederlandse jeugd hier nog nooit van deze schrijvers gehoord heeft.
Hoe bijzonder moet het zijn, dacht ik, dat ergens in het verre Iran, deze boeken, naast de Perzische verhalen van Sherazade, verslonden worden, en hier, in het veilige Westen, maar weinig mensen ermee in aanraking komen. Lezen we uit wanhoop? Uit hoop op inspiratie? Uit hoop om het leven te begrijpen? Als alles goed gaat, betekent het dan dat we minder geneigd zijn naar het zoeken van rede, van waarheid, van filosofie? Toen mijn ouders in een scheiding lagen, verzoop ik mezelf in Austen, in 'Madame Bovary', 'Jane Eyre' en andere verhalen. Zeker niet altijd de meest vrolijke verhalen, maar wel verhalen die gaan over menselijk drama. Het bood troost en maakte mijn pijn relatief, door over de pijn in de menselijke relatie in het algemeen te kunnen lezen. In het weekend bekeek ik weer eens het eerste deel van de mini-serie van de BBC over het weesje Jane Eyre, en moest wederom een paar tranen wegpinken wanneer haar enige vriendin aan een verkoudheid sterft, en ze het meisje begraven ziet worden.
Het menselijke drama in de boeken, opent onze harten maar ook onze gedachten. Want velen van ons zijn op zoek. Op zoek naar wat het is wat ons beweegt als mens. Waarom dè dingen gebeuren. Waar gevoelens vandaan komen en of het alleen mij en jou overkomt, of iedereen? Dat is precies waar de meeste schrijvers hun pen voor in de inkt gedoopt hebben. Hoop en de zoektocht daarbij. Dat is ook één van de redenen dat ik mijn eigen pen in de digitale inkt doop.
Ik wiebel met mijn rode teennageltjes, en kijk achter me, waar al mijn geliefde boeken in enorme verhuisdozen in de hoek te wachten staan op onze nieuwe boekenkast. Dankbaar voel ik me, dat ik geboren ben in een land waar we onze eigen keuzes kunnen en mogen maken. Dat schept ook de verplichting dat ik ze ook moet maken. Tegenover het krijgen van vrijheid staat de verplichting om je eigen keuzes te maken. Er is geen totalitair of despotisch regime om de schuld te geven. Alleen de geest in je hoofd die je de vrijheid ontneemt. Je kunt de held of heldin spelen van je eigen verhaal, of je het slachttoffer voelen van een onzichtbare schrijver.
Mijn dank gaat uit, aan deze dappere Iranese meisjes en met name de schrijfster, Azar Nafisi. We zullen elkaar vast nooit leren kennen. Maar ze hebben de boodschap vernieuwd, wat het waard is om te strijden voor je idealen en de moed die daarbij hoort. Een inspiratie voor het geheime rode-teennagels-genootschap. In ieder geval voor mij.
